Pomoc społeczna w czasie Holocaustu

W związku z szybko pogarszającymi się warunkami życia, rozprzestrzenianiem się chorób i głodem, z inicjatywy dr. Dawida Krongolda powstał Komitet Pomocy Biednym przy Radzie Żydowskiej w Przysusze/ Żydowski Komitet Samopomocy Społecznej przy RŻ w Przysusze (pierwsza wzmianka z kwietnia 1940 r.). Już w czerwcu 1940 r. przewodniczacy Rady Starszych Rozenberg, pisząc do Radomia alarmował, że liczba osób biendych, zagrożonych śmiercią głodową wynosi 1200. 

Delegatura ŻSS formalnie podległa ŻKOP w Tomaszowie Mazowieckim i funkcjonowała do 12 października 1942 r. jej podlegały szpital epidemiczny, Komitet Opieki nad Chorymi i nad Dzieckiem. Przewodniczącym Komitetu był dr Dawid Krongold. Ponadto działali w nim Chil Mordka Zynger (członek), ur. 27.07.1898 w Przysusze, kupiec. Szmul Jakub (Jankiel) Warda (członek), ur. 06.02.1908 w Skarżysku, kupiec.

Personel:

Chaim Wolf Lipszyc, ur. 22.06.1896 w Nowym Mieście.

Lejbuś Longa (gospodarz), ur. 08.05.1911 w Nowym Mieście.

Chil Granatsztajn (zastępca gospodarza), ur. 15.01.1915 w Przysusze.

Icek Gincberg (kucharz), ur. 25.09.1923 w Przysusze.

Hala Lenga (sekretarka od 10.1942), ur. 23.03.1919 w Łodzi.

W 1941 r. przewodniczył dr Dawid Krongold, a członkami byli także: Abraham Rozenberg (prezes RŻ w 1940), Moszek Frydrych (prezes RŻ w 1941), Lejzor Zylbersztein (sekretarz RŻ), Cytrynbaum, Chil Zinger, Chil Wajngarten
Skład z 29.04.1941:

dr Dawid Krongold (prezes), członek RŻ.

Jankiel Warde (wiceprezes)
Chil Zinger (skarbnik)
Hersz Lenga (sekretarz)
Lajbuś Lenga (gospodarz)
Icek Ber Lewental
Chaim Cukier
Chaim Wolf Lipszyc
Tanchem Kołatnik
Icek Abzac
Jukiel Szumacher
Moszek Frydrych, prezes RŻ.
Pejsach Kozłowski, członek RŻ.
Lejbuś Majzels, członek RŻ.
Chil Wajngarten, członek RŻ.
Lejzor Zylbersztajn, sekretarz RŻ.
Berek Krajewski (członek honorowy), wiceprezes RŻ.
Pliszka (przedstawiciel przesiedleńców z Płocka), zam. u. Majera Cukiera

Gazeta Żydowska 7.2.1941

Na 7 lutego 1941 r. liczbę Żydów w mieście wraz z przesiedleńcami szacowano na 3.000, dokładnie rok później na 4.000.

Pierwszą inicjatywą było utworzenie kuchni ludowej ( wydawała obiady 3 razy w tygodniu dla ok 500 osób).
Zajmowano się rozdawnictwem żywności, przydzielano zapomogi pieniężne, świadczono pomoc lekarską, dystrybucję opału, pomoc dla uchodźców przechodzących przez miasto (zapomogi), rozdawnictwo leków.

Powstał również Komitet Opieki nad Chorymi i nad Dzieckiem w Przysusze, który starał się pomagać przez rozdawanie leków, opiekę sanitarną (kąpiele, fryzjerzy, szczepienia), rozdawanie środków czystości i odzieży. Prowadzono dożywianie dzieci, chorych i rekonwalescentów (śniadania w lokalu kuchni ludowej) oraz ochronkę dla dzieci. Notowano 340 podopiecznych, w tym lutym 1942 r. wydawano 200 posiłków dzieciom. 

Pomocy finansowej w jego działaniu udzielały wówczas: AJDC, RŻ w Przysusze, PŻSS składki ŻKOP w Końskich (subwencja dla przesiedleńców z Płocka), RŻ w Tomaszowie Mazowieckim, ŻKOM w Radomiu, zyski własne (opłaty za obiady - początkowo 10 gr, później 15 gr, najbiedniejsi bezpłatnie, imprezy dobroczynne), zbiórki publiczne, TOZ w Warszawie. Personel Komitetu to:

Lea Berneman (prezeska)

Rubinówna (sekretarka)

Przytycka (sekretarka)

Finansowanie miało pochodzić, także z prowadzenia własnej kawiarni. Nie uzyskano jednak zgody na taką inicjatywę, problemem miał być również „szantaż ze strony «lementów żydowskich».”

Na polecenie władz niemieckich, w związku z epidemią tyfusu, w październiku 1941 utworzono Żydowski Szpital Epidemiczny przy RŻ w Przysusze, (ostatnia wzmianka kwiecień 1942 r.). Szpital na 30 łóżek prowadzony był przez dr. Krongolda, który mimo praktycznego braku leków starał się ratować każde życie. W budynku uruchomiono również ambulatorium. O finansowanie zabiegano w PŻSS, organizując zbiórki publiczne (przedmioty do szpitala), udział w przydziałach żywności kontyngentowej przeznaczanej dla całej ludności i przymusowych danin. W związku z tym, że fundusze były daleko niewystarczajace dr Krongold nieustannie apelował do licznych instytucji o nadesłanie pomocy. 

Problemy jakie zanotowano w świadczeniu pomocy społecznej to:

04.1940 - wstrzymanie subwencji AJDC z powodu donosu przesiedleńców z Łodzi.

08.1940 - stan przesiedleńców: 437 osób głównie z Łodzi i Krakowa.
09.1940-01.1941 - epidemia tyfusu plamistego.

Brak przydziałów żywności kontyngentowej.

02.1941 - napływ przesiedleńców z Warszawy, Mławy, Przytyka (500 osób).

03.1941 - przybycie 250 przesiedleńców z Płocka.

10.1941 - 150 robotników zatrudnionych do prac przymusowych (budowa dróg w okolicy).

11.1941 - zakaz opuszczania miejscowości: niemożność nabycia żywności.

12.1941 - przybycie przesiedleńców z Tomaszowa Mazowieckiego.

01.-02.1942 - druga fala epidemii tyfusu plamistego.

od 01.1942 - brak przydziałów żywności kontyngentowej dla całej ludności żydowskiej.

Radosław Ptaszyński