Historia

Cmentarz żydowski w Przysusze powstał w XVIII w. , istniał już w 1723 r., zapewne kiedy zostało zorganizowane żydowskie osadnictwo wokół rynku. Cmentarz założono na północny zachód od obszaru zamieszkiwanego przez Żydów, na lekkim wzniesieniu, na skraju pól ciągnących się od Wsi Przysucha w stronę Skrzyńska.

           W XIX w. spoczęli na nim pierwsi najwybitniejsi cadycy związani z przysuskim dworem: Abraham z Przysuchy (zm. 1806), Jakow Icchak Rabinowicz (zm. 1813),  Symcha Bunim z Przysuchy (zm. 1827) oraz kolejni: Jerachmiel (1784–1836), Jakub Icchak Elchanan (zm. 1873), Jerachmiel Juda Meir z Przysuchy (zm. 1897) i Cwi Hirsz Mordechaj z Przysuchy (zm. 1865). Nad ich grobami zbudowano ohele.

Powierzchnia cmentarza była powiększana w 1929 r., a powiększenie sfinansował z własnych środków Kalisz. Obecnie nekropolia obejmuje ok. 1,35 ha. W przeszlości znajdował się na nim zapewne dom przedpogrzebowy i  domek ogrodnika.

Cmentarz funkcjonował do II wojny światowej. W czasie wojny Niemcy rozpoczęli proces dewastacji cmentarza. Macewy były wyrywane oraz rozbijane i wykorzystywane do różnych robót budowalnych. Z nagrobków zbudowano m.in. murek przy posterunku żandarmerii oraz budynek magazynu.

Ostatni pochówek miał prawdopodobnie miejsce jesienią 1942 roku, kiedy to w czasie likwidacji getta we wspólnej mogile pochowano Żydów zamordowanych na terenie Przysuchy. 

Najstarszy zachowany nagrobek, jaki przetrwał do naszych czasów w oryginalnym miejscu, pochodzi z 1771 roku i upamiętnia Jakowa syna Zeewa. Oprócz niego na cmentarzu przetrwało kilka nagrobków. Zachowało się wiele przyziemi, dzięki którym widać jaki był układ nagrobków.   

Proces zniszczenia cmentarza był kontynuowany po II wojnie światowej. W latach 50. pojawił się  plan przekształcenia go w park lub boisko szkolne. Oficjalnie nigdy do tego nie doszło, ale faktycznie odbywały się na nim lekcje wf sąsiedniej szkoły, ogniska czy wręcz libacje.

Dopiero w latach 80. XX wieku – z inicjatywy Fundacji Nissenbaumów i środowisk chasydzkich z USA i Izraela – rozpoczęto porządkowanie terenu. W 1987 r. Wzniesiono dwa ohele nad grobami cadyków, a cały cmentarz ogrodzono. W 1989 r. przysuski cmentarz żydowski został wpisany przez Wojewódzkiego  Konserwatora Zabytków do ewidencji zabytków po nr. A-405 z dn. 3.04.1989. Obecnie jest on własnością Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

Po roku 2010 r. na cmentarz zwrócono część fragmentów macew wykorzystanych do budowy murka przy posterunku żandarmerii (obecnie Policji) przy pl. 3 Maja. Od 2021 r. na cmentarzu prowadzone są cykliczne prace porządkowe z inicjatywy grupy aktywistów, którzy w 2022 r. utworzyli Stowarzyszenie Jewish Przysucha. W maju 2023 roku, w ramach projektu Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, cmentarz oznakowano specjalną tablicą informacyjną z kodem QR. W 2025 roku, dzięki zaangażowaniu Stowarzyszenia Jewish Przysucha kilkaset kawałków macew ze wzniesionego przez Niemców magazynu (później używanego jako prywatna stodoła) powróciło na teren nekropolii.

Aleksandra Król