Historia

Synagoga w Przysusze to jeden z najcenniejszych zabytków żydowskiej architektury w Polsce. Wzniesiono ją około 1777 roku, w okresie, gdy żydowska społeczność w Przysusze była dobrze zorganizowana i przeżywała swój największy rozkwit. Miasteczko stało się wówczas ważnym ośrodkiem życia religijnego, pierwszym znaczącym centrum chasydyzmu w centralnej Polsce.

Budynek synagogi został wzniesiony w stylu barokowo-klasycystycznym, z wapienia łupanego na zaprawie wapiennej, na planie prostokąta o wymiarach 35 × 19 metrów. Zwieńczony był pierwotnie dachem czterospadowym, który w latach 60. XX wieku został zastąpiony dachem dwuspadowym.

W południowej ścianie budynku, we wnęce, umieszczono przymocowaną do muru kunę – narzędzie publicznej kary. Obok znajduje się wejście do przedsionka synagogi. Na wprost prowadzi ono do dawnego pomieszczenia kahalnego, a w lewo – przez zdobiony kamienny portal i kilka stopni w dół – do prostokątnej sali modlitewnej.

W sali tej znajdują się duże, półkoliste okna: po trzy w ścianach bocznych i dwa w ścianie wschodniej, pomiędzy którymi umieszczono okulus. Wnętrze wieńczy dziewięcioprzęsłowe sklepienie żaglowe. Centralnym punktem sali jest bima, wsparta na czterech filarach. W ścianie wschodniej zachował się bogato zdobiony aron ha-kodesz – szafa ołtarzowa na zwoje Tory. Wciąż widoczne są fragmenty polichromii ściennych.

Nad przedsionkiem, na piętrze, znajduje się babiniec, do którego prowadziły schody od strony zachodniej. Obecnie widoczne są jeszcze ich ślady w kamiennej fasadzie.

Podczas II wojny światowej budynek został zdewastowany przez Niemców. Po 1945 roku przez wiele lat popadał w ruinę. w końcy lat 50. rozważano przekazanie budynku na dom kultury, w 1959 r. na Dom Rolnika z prezentacją i sprzedażą maszyn rolniczych. W latach 60. XX wieku przeprowadzono częściowy remont – zmieniono wówczas dach, a bimę wzmocniono stalową konstrukcją.

W kolejnych dekadach stan synagogi nadal się pogarszał. W latach 90. XX wieku stwierdzono znaczne zawilgocenie fundamentów, które zaczęły osiadać pod ciężarem budynku. Uszkodzony był także dach, brakowało rynien.

Od 2007 roku właścicielem synagogi jest Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego (FODŻ). W 2013 r. FODŻ rozpoczęła remont, dzięki któremu wzmocniono fundamenty, osuszono ściany i zabezpieczono dach. Remontu nie dokończono. Obecnie dzierżawcą synagogi jest fundacja Taferet David.

Budynek znajduje się w rejestrze zabytków.